بهداشت روانی علمی است برای بهتر زیستن، رفاه اجتماعی و سازش منطقی با پیش آمدهای زندگی و اصولاً فردی از نظر روانی سالم است که تعادلی بین رفتارها بین رفتارها و کنترل او در مواجهه با مشکلات زندگی وجود داشته باشد.
سلامت روان، عبارتست از سازش فرد با جهان اطرافش، بطوریکه باعث شادی و بهداشت مفید و موثر وی شود.
سازمان بهداشت جهانی، سلامت را آسایش کامل جسمی، روانی و اجتماعی تعریف می کند. عدم وجود بیماری به معنای سالم بودن نیست، بلکه مستلزم شرایط دیگری از جمله سلامت روانی، سلامت محیط خانوادگی و اجتماعی می‌باشد.
بهداشت روانی عبارتست از مجموعه عواملی که در پیشگیری از ایجاد و یا پیشرفت روند اختلالات شناختی، احساسی و رفتاری در انسان نقش موثر دارد و در حقیقت هدف اصلی بهداشت روانی، پیشگیری است و این هدف به وسیله ایجاد محیط فردی و اجتماعی متناسب حاصل می‌شود. بیماری روانی عبارتست از بروز هر نوع اختلال در ذهن که ممکن است روی رفتار عادی فرد تأثیر گذاشته و زندگی روزمره را برای بیمار و اطرافیانش مشکل نماید.
«ویژگی‌های افراد سالم از نظر روان»
- برای خود احترام قائل باشد و همچنین دارای اعتماد به نفس باشد.
- با دیگران ارتباط برقرار کرده و از بودن در کنار دیگران لذت ببرد.
- از عهده انجام نقش‌های اجتماعی نختلف برآید و برنامه ریزی منظم برای کار و تفریح دارد.
- بتواند نقص ها و ضعف‌های خود را تا حدی جبران کند.
- از قوانین و مقررات پیروی نماید.
- ارزش خود را کمتر یا بیشتر از حد واقعی ارزیابی نکند.
- هدف‌هایی را انتخاب کند که قابل دسترسی باشد.
- قادر به استفاده از تجارب خود و دیگران باشد.
- در زمان حال زندگی می‌کند، واقع بین است و رضایت خاطر و نگرانی دارد.
- انعطاف پذیر است و قادر به تغییر رفتار خود طبق انتظارات و توقعات جامعه است.
- قادر به پاسخگویی به نیازها و انگیزه های خویش بوده و در حد توانایی از خود و دیگران توقع دارد.
- از پختگی لازم برخوردار است و رفتارهای متناسب با سن، میزان هوش و توانائی‌های جسمی و روانی خویش بروز می‌دهد.
- خشم، اضطراب، ترس، غم و شادی خود را بطور معقول کنترل می‌کند.
- فشارها و شرایط بحرانی و استرس زای زندگی را تحمل می‌کند و تسلیم ناکامی نمی‌شود.
- هم قادر و هم خواستار قبول مسئولیت متناسب با سن خود می‌باشد.
- در تجاربی که متعلق به همان محدوده سنی است، با لذت شرکت می‌کند.
- خشم، اضطراب، ترس، غم و شادی خود را بطور معقول کنترل می‌کند.
- فشارها و شرایط بحرانی و استرس زای زندگی را تحمل می‌کند و تسلیم ناکامی نمی‌شود.
- هم قادر و هم خواستار قبول مسئولیت متناسب با سن خود می‌باشد.
- در تجاربی که متعلق به همان محدوده سنی است، با لذت شرکت می‌کند.
هر فرد سالمی ممکن است، یک یا چند مورد از ویژگی‌های فوق را بطور گذرا تجربه نماید، اگر این اختلال بطور مستمر دیده شود و یا شدت آن به قدری باشد که در سازگاری، کارآیی و احساس رضایت فرد از زندگی، ایجاد مشکل نماید، احتمال وجود اختلال یا مشکل روانی، پیش می آید.
در روانپزشکی به موضوع پیشگیری اهمیت زیادی داده می‌شود و برای آن سه سطح دیده شده است و رعایت این سه مرحله پیشگیری می‌تواند جامعه سالم و قابل قبولی را نوید دهد.
- پیشگیری نوع اول، عبارتست از روش‌هایی که موجب جلوگیری از بروز اختلالات روانپزشکی می‌گردد، شامل آموزش برای خانواده ها، مدارس و آموزش از طریق وسایل ارتباط جمعی.
- پیشگیری نوع دوم، یعنی تشخیص به موقع و درمان اختلالات روانپزشکی و لازمه آن وجود روانپزشکان و روانشناسان مجرب، تأسیس درمانگاه‌ها و کلینیک ها، تأسیس بیمارستان‌ها و افزایش تخت‌های روانپزشکی و همچنین تأمین داروهای مورد مصرف بیماران.
- پیشگیری نوع سوم، یعنی فراهم نمودن امکانات توانبخشی روانی و هدایت بیمار به سمت جامعه و تأمین شغل و امکانات رفاهی و جلوگیری از معلولیت.
با توجه به روند رو به افزایش اختلالات روانپزشکی در سطح دنیا و هم چنین کشور که عمدتاً ناشی از توسعه بی رویه شهرها که متناسب با امکانات زیستی و تفریحی و معیشتی کافی نمی‌باشد، همچنین افزایش جمعیت، مشکلات اقتصادی، بیکاری که در مجموع موجب احساس عدم امنیت اجتماعی و نگرانی نسبت به آینده می‌گردد، توجه بیشتر به بهداشت روانی و پیاده نمودن اصول آن در جامعه، قطعاً موجب کاهش آمار مبتلایان به اختلالات روانپزشکی و نشاط بیشتر در جامعه خواهد شد.
به تمامی مردم و خانواده ها توصیه می‌شود، در صورت کاهش احساس رضایت و لذت از زندگی در خود یا اطرافیان در اولین فرصت با مراجعه به روانپزشکان و روانشناسان و بیان مشکل و علائم خود، نسبت به درمان آن اقدام نمایند و با این کار، آسایش و رفاه خود و افراد خانواده و جامعه را باعث خواهند شد.
وجود بعضی باورهای غلط از قبیل، اعتیادآور بودن داروهای روانپزشکی و تأثیر منفی آنها بر سیستم عصبی و مغز، تأثیر مرور زمان در بهبودی بیماران، پنهان نمودن بیماری افراد خانواده از چشم دیگران، پرهزینه بودن درمان‌های روانپزشکی، موجب شده است که مردم کمتر برای حل مشکل و درمان خود مراجعه کنند و این ممکن است موجب تحمیل هزینه های بیشتر به خانواده و جامعه در آینده گردد.
فراموش نکنیم بیماری‌های روانی همانند بیماری‌های قلبی، کلیوی، ریوی و گوارشی قابل پیشگیری و درمان هستند.
دکتر پرویز مظاهری روانپزشک
پایان مقاله